ሃገረ ሽወደን

እቲ ቀዳማይ ምዕራፍ ናይ Sverige i fokus ካብ ኩሉ እቲ ንባብ ንዋት እቲ ዝያዳ ጭቡጥ እዩ። ብዛዕባ እቲ ሃገር ከም ቦታ እዩ ዝዛረብ፦ ስዊድን ኣበይ ከምዘላ፡ ከመይ ትመስል፡ እንታይ ተፈጥሮኣዊ ጸጋታት ኣብኣ ከምዘለው፡ ከምኡውን ስዊድን ብዛዕባ ለውጢ ክሊማ እንታይ ትገብር። እቲ ምዕራፍ ገጻት 5–9 ናይ ንባብ ንዋት ይሽፍን።

ስዊድን ኣበይ ከምዘላ ከምኡውን ስለምንታይ ክሊማ ልዙብ ከምዝኾነ

ስዊድን ኣብ Norden ትርከብ፡ እዚ ድማ ክፋል ናይ ሰሜናዊ ኤውሮጳ እዩ። እቲ ዝያዳ ሰሜናዊ ክፋል ልዕሊ እቲ ፖላር ክበብ፡ ኣብ ኣርክቲክ ከባቢ ይርከብ። እታ ሃገር ነዊሕን ጸቢብን እያ፦ ካብ Treriksröset ኣብ ሰሜን ክሳብ Smygehuk ኣብ ደቡብ ኣስታት 160 ሚል (1600 ኪሎሜተር) ርሕቀት ኣሎ።

እቲ ባሕሪ ኣብ ምብራቕ ስዊድን Östersjön (ባልቲክ ባሕሪ) ይበሃል፡ ኣብኡ እውን እተን ክልተ ዝዓበያ ደሴታት ናይታ ሃገር፡ Gotland ከምኡውን Öland ይርከባ። ኣብ ምዕራብ ስዊድን ድማ Skagerrak ከምኡውን Kattegatt ኣለዉ።

ሓደ ዝርዝር ብተደጋጋሚ ኣብ ሕቶታት ዝድገም፦ ብዘይካ እቲ ሰሜናዊ ኣቀማምጣ፡ እቲ ክሊማ ካብ ካልኦት ኣብ ተመሳሳሊ ኬንትሮስ (latitude) ዝርከቡ ቦታታት ንጽጻሪ ኣዝዩ ልዙብ እዩ። እቲ መብርሂ Golfströmmen (ናይ ባሕሪ ውሒዝ) ከምኡውን እቲ ናይ ሰሜን-ኣትላንቲክ ውሒዝ እዩ፡ ንሙቐት ማይ ካብ ናይ ሜክሲኮ ባይ ኣቢሉ ንኣትላንቲክ ውቅያኖስ ናብ ኤውሮጳ ዘመላልስ። ማይ ባሕሪ ንኣየር የሙቕ፡ ንፋስ ድማ ነቲ ዝያዳ ልዙብን ርሁስን ኣየር ናብ ልዕሊ እታ ሃገር የእቱ።

Norden ካብ ሓሙሽተ ሃገራት ዝቖመ እዩ — ዴንማርክ፡ ፊንላንድ፡ ኣይስላንድ፡ ኖርወይን ስዊድንን — ስዊድን ድማ ካብዘን ሃገራት ዝዓበየት እያ።

እቲ ግራት ብበረድ እዩ ተቐሪጹ

ኣስታት 10,000 ዓመታት ይገብር፡ ስዊድን ብብዙሕ ኪሎሜተር ውፍር ዝበለ በረድ ትሽፈን ነበረት። እዚ ግዜ እዚ istiden (ዘመን በረድ) ተባሂሉ ይጽዋዕ። እቲ በረድ ምስ ተፍትሐ፡ ነቲ ግራት ቀሪጽዎ ነበረ፦ እቶም ቀላያት፡ እቶም skärgård (ደሴታዊ ገምገም ባሕሪ) ምስ ኣሽሓት ደሴታቶም፡ ከምኡውን እተን ንሕርሻ ዝኸውና ጎልጎላት ኩሎም ትርፊ ናይቲ ግዜ እዮም።

እቲ ኣብ ጎቦ ንዶብ ምስ ኖርወይ ዘሎ ሰንሰለት ጎቦታት Skanderna ይበሃል፡ ግን ብልሙድ ዘረባ fjällen ተባሂሉ ይጽዋዕ። ኣብኡ እቲ ክሊማ ንኦም ንኽዓቢ ኣዝዩ ዝሑልን ንፋሳውን እዩ፡ ስለዚ እቲ ግራት ክፉት እዩ — እምኒ፡ ሳዕርን ትሑት ኣትክልትን። እቲ ዝለዓለ ጎቦ ናይ ስዊድን፡ Kebnekaise፡ ኣብ fjällen ይርከብ፡ ኣስታት 2,000 ሜትሮ ድማ ይለዓል።

ልዕሊ ፍርቂ ናይ ስዊድን ግራት ብዱር ዝተሸፈነ እዩ። ኣብ ሰሜን፡ ኣብቲ ዝሑል ዝበለ ከባቢ፡ ኮኒፈር ኦም ከም ግራንን ጠልንን ይዕብልል፤ ንደቡብ ብዝኸደ ግዜ ድማ ኣቕጽልቲ-ዝረግፍ ኦም ይበዝሕ። ሰለስቲኦም ዝዓበዩ ቀላያት Vänern፡ Vättern ከምኡውን Mälaren እዮም፡ እቶም ዝዓበዩ ፈለጋት ድማ ኣብ ሰሜን፡ ካብ fjällen ናብ ባሕሪ ይውሕዙ።

ሓደ ቁጽሪ ኣብ ኣእምሮ ክትሕዞ ዝግባእ፦ ስዊድን ኣስታት 250,000 ደሴታት ኣለዋ — ካብ ዝኾነት ካልእ ሃገር ኣብ ዓለም ንላዕሊ።

ምክፍፋል፦ ክፋላት ሃገር፡ landskap፡ ክልላትን ኮሙናትን

ኣብዚ እቲ ኣምር ንምድንጋር ቀሊል እዩ፡ እቲ ንባብ ንዋት ድማ ብጥንቃቐ ይፈላልዮም።

• ሰለስተ ክፋላት ሃገር፦ Götaland ኣብ ደቡብ፡ Svealand ኣብ ማእከል፡ Norrland ድማ ኣብ ሰሜን። Norrland በይኑ ልዕሊ ፍርቂ ናይታ ሃገር ስፍሓት ይሽፍን።
• 25 landskap። ቀደም እቶም landskap ናይ ገዛእ ርእሶም ሕግታት ዝነበሮም ከባብታት እዮም ነይሮም። ሎሚ ንኸመይ ስዊድን ትመሓደር ዝኾነ ኣገዳስነት የብሎምን — ግን ብዙሓት ሰባት ግና ምስ landskap ናቶም ርክብ ይስምዖም።
• 21 ክልላት (län) ከምኡውን 290 ኮሙናት። እዚ እዩ እቲ ሎሚ ብጭቡጥ ነታ ሃገር ዝመርሕ ምክፍፋል፡ ኣብ ምዕራፍ 3 እውን ክምለስ እዩ።

ኣስታት ልዕሊ 11 ሚልዮን ዝቐረበ ሰባት ኣብ ስዊድን ይነብሩ፡ ግን ብማዕረ ኣይተመቓቐሉን፦ መብዛሕትኦም ኣብ ደቡብን ኣብ ጥቓ ገምገም ባሕርን ይነብሩ። ኣስታት 85 ሚእታዊት ኣብ ከተማታት ይነብሩ፡ ኣብን ኣብ ከባቢ Stockholm፡ Göteborg ከምኡውን Malmö ድማ ኣስታት ኣርባዕተ ሚልዮን ይነብሩ።

ተፈጥሮኣዊ ጸጋታት

እቲ ንባብ ንዋት ኣርባዕተ ይጠቅስ፦ ናይ ሓጺን ማዕድንን ካልኦት ማዕድናትን፡ ዱር፡ ናይ ሕርሻ ግራትን ማይን።

ማዕድናት ካብ ማዕድን ምዝቚር ቦታታት ይወጽኡ፡ እቶም ዝዓበዩ ድማ ኣብ ክልል Norrbotten ይርከቡ — Kiruna ከምኡውን Malmberget። ሓጺን ንሓጺን ብረት (steel) ንምስራሕ ይጥቀም፡ ሓጺንን ብረትን ድማ ንነዊሕ ግዜ ንኤኮኖሚ ስዊድን ኣገደስቲ ኮይኖም ጸኒሖም። ካብቶም ማዕድን ቦታታት ኮፐር፡ ዚንክ፡ ርሳስን ወርቅን ውን ይወጽኡ። ማዕድናት ብባቡር ይመላለሱ።

ማይ ብብዝሒ ይርከብ፡ ከም ናይ መስተ ማይ፡ ኣብ ሕርሻን ኢንዱስትርን ድማ ይጥቀመሉ። ከምኡውን ምንጪ ሓይሊ እዩ፦ ኣብ ብዙሓት ፈለጋት ናይ ማይ ሓይሊ መፍረያታት ኣለዉ፡ ናይ ማይ ሓይሊ ድማ ንብዙሕ ክፋል ናይታ ሃገር ናይ ኤለክትሪክ ምፍራይ ይሽፍን።

ሕርሻ ምስቲ ክሊማ ዝተመዓራረየ እዩ። ኣብ ሰሜን ምዝራእ ስለ ዝኸበደ፡ መብዛሕትኡ ሕርሻ ኣብ ደቡብ ይርከብ።

ዱር ወረቐት-ካምጣ (pappersmassa)፡ ወረቐት፡ ካርቶንን ናይ ህንጻ ግራንድን ይህብ። ናይ ዱር ፍርያት ናብ ብዙሓት ሃገራት ይሽየጥ፡ ናይ ዱር ኢንዱስትሪ ድማ ካብቶም ኣገደስቲ ናይ ስዊድን ንግድታት ሓደ እዩ።

ክሊማን ዘላቕነትን

ክሊማ ምድሪ ወትሩ ይልወጥ ነይሩ እዩ፡ ግን ሕጂ እቲ ምውዓድ (ምውቕቲ) ካብ ቅድሚኡ ብቕልጡፍ ይቕጽል ኣሎ። ሊቃውንትን ናይ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ናይ ክሊማ ፓነልን ናይ ሰብ ልቓቅ ናይ ዓቐብ ጋዛት (growthhouse gases) — ካብ መጓዓዝያ፡ ኢንዱስትሪን ሕርሻን — ከም ዝዓበየ ምኽንያት ይጠቕሱ።

ውጽኢቶም ድማ በረድ ኣብ ፖላራት ይፍትሕ፡ ደረጃ ባሕሪ ይለዓል፡ ኣዝዩ ዝኸበደ ኩነታት ኣየር ድማ ይልመድ፦ ናይ ሙቐት ማዕበላት፡ ብርቱዕ ዝናብን ደርቅን። ንስዊድን፡ እዚ ተወሳኺ ውሕጅ ክፈጥር ይኽእል፡ ግን ውን ተወሳኺን ብርቱዕን ናይ ሙቐት ግዜያት ናብ ደርቅን ናይ ዱር ባርዕን ዘምርሑ ክኸውን ይኽእል።

ስዊድን ሓደ ናይ ክሊማ ሕጊ ምስ ናይ ክሊማ ፖሊሲ ዕላማታት ኣለዋ። ሓደ ካብቶም ዕላማታት ናይ ዓቐብ ጋዛት ልቓቕ ክሳብ ዝከኣል ናብ ዜሮ ክቐርብ ኣብ ዓመት 2045 እዩ — ማለት ስዊድን ካብቲ ተፈጥሮ ክምጥጦ ዝኽእል ንላዕሊ ክትልቅቕ የብላን። እታ ሃገር ብዛዕባ ቴክኖሎጂ ናይ ንፋስ፡ ማይን ጸሓይን ሓይሊ ኣህጉራዊ ምትሕብባር ትገብር።

ዘላቒ ልምዓት ተፈጥሮኣዊ ጸጋታት ብኸምዚ ኣገባብ ምጥቃም ማለት እዩ፡ ንመጻእቲ ወለዶታት እውን ብጽቡቕ ክነብሩ ዝኽእሉሉ ብዝኸውን። እዚ ኣምር እዚ ሰለስተ ክፍልታት ይሽፍን፦ ኣከባቢ፡ ሕብረተሰብን ኤኮኖሚን። መንግስታት፡ ትካላትን ውልቀ ሰባትን ኩሎም ኣበርክቶ ክገብሩ ይኽእሉ — ብውሳነታትን ሕግታትን፡ ብምንካይ ናይ ክሊማ ጽልዋ፡ ከምኡውን ኣብ መዓልታዊ ህይወት ብሕዝባዊ መጓዓዝያ ምጥቃም፡ ኤለክትሪክን ሙቐትን ምቑጣብ፡ ጐሓፍ ምፍልላይን ዳግማይ ምጥቃምን።