ሕግን ፍትሕን

ምዕራፍ 5 ካብቶም ዝዓበዩ ኣብቲ ንዋት እዩ፡ ገጻት 16–19፡ ብዙሓት ናይ ልምምድ ሕቶታት ድማ ይህብ። ብሓቂ ካብ ሰለስተ ክፋላት እዩ ዝቖመ፦ ቅዋማዊ ሕግታት፡ allemansrätten ከምኡውን ስርዓት ፍትሒ።

እተን ኣርባዕተ ቅዋማዊ ሕግታት

ቅዋማዊ ሕግታት ካብ ካልኦት ሕግታት ንምቕያሮም ዝኸበዱ እዮም። ስዊድን ኣርባዕተ ኣለዋ፦

Regeringsformen ኩሉ ህዝባዊ ስልጣን ካብ ህዝቢ ከምዝብገስ፡ ባይቶ (riksdagen) ሕግታት ከምዘውጽእ፡ መንግስቲ ድማ ንሃገር ከምዝመርሕ ይድንግግ። ንመሰረታዊ ናጽነትን መሰላትን ዜጋታት የረጋግጽ፡ ግደ ርእሰ ሃገርን ኣገባብ ስራሕ ትካላትን ድማ ይገልጽ። ካብ Regeringsformen፦ ህዝባዊ ስልጣን ብኣኽብሮት ንማዕርነት ኩሎም ሰባትን ንናጽነትን ክብረትን ነፍሲ ወከፍ ሰብን ክትግበር ኣለዎ።

Tryckfrihetsförordningen ንናጻ ቃል ኣብ ዝተሓትመ ቅርጺ ይከላኸል፡ ንኹሉ ሰብ ድማ መጽሓፍቲ፡ ጋዜጣታትን መጽሔታትን ብናጻ ናይ ምሕታም መሰል ይህብ።

Yttrandefrihetsgrundlagen ንኹሉ ሰብ ሓሳባቱን ርእይቶኡን ብናጻ ናይ ምግላጽ መሰል ይህብ፡ ንኣብነት ኣብ ራድዮ፡ ተለቪዥንን መዓልታዊ ጋዜጣታትን። ኩሎም ኣብ ስዊድን ዝነብሩ ሰባት ማሕበራት ናይ ምምስራትን ኣባል ናይ ምዃንን ከምኡውን ሰልፊ ናይ ምክያድን መሰል ኣለዎም።

Successionsordningen ድሕሪ እቲ ህሉው ንጉስ ወይ ንግስቲ መን ንጉስ ወይ ንግስቲ ክኸውን ከምዘለዎ ይውስን።

ናጽነት ርእይቶ ደረት ኣለዎ

እተን ክልተ ናይ ናጽነት ርእይቶ ቅዋማዊ ሕግታት ንመሰል ርእይቶ ናይ ምግላጽ ይከላኸላ፡ ገለ ዓይነት ንግግር ግና ብሕጊ ክልኩል እዩ። ንሰባት ወይ ንጉጅለታት ምጽራፍ ወይ ምጽላም፡ ጸለመ፡ ጽልኢ ኣንጻር ጉጅለ ህዝቢ ወይ ጽልኣት ገበን ክኸውን ይኽእል። ንድሕነት ስዊድን ክሃስያ ዝኽእላ ሓበሬታ ምዝርጋሕ እውን ክልኩል እዩ፡ ንኣብነት ምስጢራት ብዛዕባ ምክልኻል ሃገር።

Allemansrätten

Allemansrätten ብRegeringsformen ዝተሓለወ እዩ — ማለት ብቅዋም ዝተሓለወ እዩ፡ እዚ ድማ ኣብ ደረጃ ዓለም ብዙሕ ዘይልሙድ እዩ። ንኹሉ ሰብ፡ መን ይኹን ዋና ናይቲ መሬት፡ ኣብ ተፈጥሮ ናይ ምዃን ዕድል ይህብ፡ ኣዝዩ ጥንታዊ ልምዲ እውን እዩ።

ዝፍቀድ፦ ምኻድ፡ ብሽክለታ ምዝዋር፡ ብጃልባ ምንሳፍፍ፡ ድንኳን ምትካል፡ ሓዊ ምውላዕን በሪ፡ ቢራሮን ዕንባባን ምልቃምን።

ዘይፍቀድ፦ ኣብ ግራት ሓረስታይ ምእታው፡ ኣብ ጀርዲን ካልእ ሰብ ምእታው ወይ ጐሓፍ ኣብ ተፈጥሮ ምድርባይ። ገለ ብዘይልሙድ ዝርከቡ ኣትክልቲ ብሕጊ ዝተሓለዉ ኮይኖም ክልቀሙ ኣይፍቀድን።

መሰረታዊ ሕጊ፡ ሓላፍነታዊ ምዃን፡ ንተፈጥሮ ዘይምጉዳእን ንዋና መሬት ዘየረብሽን ምዃን እዩ።

ስርዓት ፍትሒ

ስርዓት ፍትሒ ካብ ብዙሓት ትካላት ዝቖመ ኮይኑ፡ ሕግታት ንኽኽበሩን መንግስቲ ስልጣኑ ብመሰረት ሕጊ ንኽትግብርን ዝሰርሕ እዩ፦

ትካል	ዕማም
ፖሊስ	ገበናት ይከላኸል፡ ይምርምርን ይቃለስን
Åklagarmyndigheten	ተጠርጣሪ ናብ ቤት ፍርዲ ክቐርብ እንተሎ ይውስን
ቤት ፍርድታት	መርትዖታት ይምርምር፡ ብዛዕባ መቕጻዕቲ ወይ ናጻ ምልቓቕ ይውስን
Brottsoffermyndigheten	ግዳያት ገበን ዝኾኑ ሰባት ይከናኸን
Kriminalvården	ንቤት ማእሰርትታትን ንፍጻመ መቕጻዕትን ሓላፍነት ይወስድ

ፖሊስ ብተወሳኺ ፓስፖርትን ሃገራዊ መንነት ካርድን ንዜጋታት ስዊድን የዳሉ፡ ብዛዕባ ፍቓድ እውን ይውስን፡ ንኣብነት ንሰልፊ።

Rättssäkerhet

Rättssäkerhet (ውሕስነት ሕጋዊ ኣገባብ) ማለት ኩሎም ኣብ ቅድሚ ሕጊ ማዕረ ይሕዙን ፍትሓዊ ፍርዲ ይረኽቡን ማለት እዩ። ዝኾነ ሰብ ብዘይ ጥንቁቕ ምምርማር መርትዖን ሓቅታትን ክፍረድ የብሉን።

ክልተ ነገራት ማእከላይ እዮም፦ ቤት ፍርድታት ናጻ እየን — ካብ መንግስቲ ወይ ባይቶ ብኸመይ ክፈርዳ ከምዘለወን ትእዛዝ ኣይመጽእን — ከምኡውን ኩሉ ሰብ ብሓገዝ ጠበቓ ርእሱ ናይ ምክልኻል ከምኡውን ንፍርዲ ጌጋ ኮይኑ ዝረኸቦ ናይ ይግባይ መሰል ኣለዎ።

ቤት ፍርድታት፦ ሰለስተ ደረጃታት

• Tingsrätten — ቀዳማይ ደረጃ፡ ገበናውን ክርክራውን ጉዳያት ኣብኡ ይጅምሩ
• Hovrätten — ካብ Tingsrätten ናብ ይግባይ ዝቐረቡ ጉዳያት ትምርምር
• Högsta domstolen (HD) — ብTingsrätten ከምኡውን Hovrätten ዝሓለፉ ገለ ኣገደስቲ ጉዳያት ጥራይ ትምርምር

ቤት ፍርድታት ንክልቲኡ ገበናዊ ጉዳያት (ሓደ ሰብ ገበነኛ’ዶ፡ እንታይ ዓይነት መቕጻዕትከ?) ከምኡውን ክርክራዊ ጉዳያት (ዘይምስምማዕ ኣብ መንጎ ሰባት፡ ንኣብነት ናይ ሞግዚትነት ክርክር ኣብ መንጎ ወለዲ) ይውስና።

መሰረታዊ መትከል፦ ብገበን ዝተጠርጠረ ሰብ ክሳብ ዝፍረድ ንጹህ ኮይኑ ክርአ ኣለዎ።

ካብ ጥርዓን ክሳብ ብይን

እቲ ንrättssäkerhet ከውሕስ ዝግባእ መስርሕ፦

1. ጥርዓን ፖሊስ — እቲ ግዳይ ገበን ዝኾነ ሰብ ይጠርዕ።
2. መርመራ — ፖሊስ ብዛዕባ እቲ ዝተፈጸመ ተወሳኺ መረዳእታ ይእክብ።
3. ናይ ቅድሚ ፍርዲ ምርመራ (förundersökning) — ፖሊስ መርትዖ ይእክብ፡ ምስ ምስክራት ድማ ይዘራረብ።
4. ምሓዝን ምእሳርን — ጽኑዕ ጥርጣረ እንተሎ ሓደ ሰብ ክተሓዝ ይኽእል፡ ኣኽባር ሕጊ (åklagare) ድማ ነቲ ሰብ ክኣስሮ ይኽእል፡ እቲ ሰብ ድማ ክሳብ 72 ሰዓታት ተዓጽዩ ክጸንሕ ይኽእል።
5. Häktning — ጥርጣረ እንተጸኒዑ፡ ቤት ፍርዲ እቲ ተጠርጣሪ ንነዊሕ ግዜ ተዓጽዩ ክጸንሕ ይውስን ይኸውን።
6. ፍርዲ ቤት (rättegång) — ኣኽባር ሕጊ እቲ ክሱስ ገበነኛ ምዃኑ ከረጋግጽ ይፍትን። እቲ ክሱስ ናይ ጠበቓ ምክልኻል መሰል ኣለዎ። ዳኛ ብዛዕባ ገበነኝነትን መቕጻዕትን — መቕጻዕቲ ገንዘብ ወይ ማእሰርቲ — ይውስን፡ ወይ ድማ ናጻ የውጽኦ።

ኣብ Tingsrätten፡ nämndemän (ናይ ህዝቢ ተወከልቲ ዳያኑ) ምስ ዳኛ ብሓባር ይፈርዱ። ንህዝቢ ወኪሎም ኣብቲ መስርሕ ፍትሒ ግሉጽነት ንኽህልው እዮም ዝሰርሑ፡ ብፖለቲካዊ ሰልፍታት ድማ ይምረጹ።

ዕድመ ተሓታትነት ገበን

ኣብ ስዊድን ካብ ዕድመ 15 ጀሚሩ ሰብ ብገበን ተሓታቲ ይኸውን። ኣብ 2026 መንግስቲ ነቲ ዕድመ ኣብ ከቢድ ገበናት ናብ 13 ዓመት ንምውራድ ሓሳብ ኣቕሪቡ ኣሎ። ንኣሽቱ ቆልዑ ገበናዊ ተግባር ምስ ዝፍጽሙ፡ socialtjänsten (ማሕበራዊ ኣገልግሎት) እዩ እንታይ ክግበር ከምዘለዎ ዝውስን።

ብገለ ከቢድ ገበናት ዝፍረደ ሰብ ኣብ belastningsregistret (መዝገብ ገበናዊ ታሪኽ) ይምዝገብ። ኣብኡ ምምዝጋብ ስራሕ፡ ፍቓድ መዘወሪ ወይ ዜግነት ንምርካብ ከጸግም ይኽእል።