Suuqa shaqada iyo dhaqaalaha gaarka

Cutubka 8-aad wuxuu ka hadlayaa sida suuqa shaqadu u shaqeeyo iyo dhaqaalaha shakhsiga. Wuxuu ka koobnaa bogagga 27–29. Qaabka Iswiidhishka — in labada dhinac ay isku heshiiyaan mushaharka halkii dawladdu go’aamin lahayd — waa fikradda ugu muhiimsan cutubka.

Laba qaybood

Suuqa shaqada waxaa loo qaybiyaa qaybta dawliga ah iyo qaybta gaarka ah.

Qaybta dawliga ah waxay ka kooban tahay hawlaha ay mas’uul ka yihiin dawladda, gobollada iyo degmooyinka, kuwaas oo lagu maalgeliyo canshuuraha. Halkan waxaa ka mid ah shaqooyinka sida shaqaalaha caafimaadka, macallimiinta, kuwa daryeela carruurta, booliska iyo dab-demiska. Ku dhawaad 30 boqolkiiba dadka ka shaqeeya Iswiidhan halkan bay ka shaqeeyaan.

Qaybta gaarka ah waa dhammaan shirkadaha uu qof ama koox gaar ah leeyahay — dukaannada, maqaayadaha, warshadaha, shirkadaha dhismaha iyo shirkadaha sharciga, dhaqaalaha iyo gaadiidka. Ku dhawaad 70 boqolkiiba halkan bay ka shaqeeyaan.

Suuqa shaqadu si kala duwan ayuu u eg yahay meelo kala duwan oo waddanka ah. Magaalooyinka waaweyn, shirkado badan oo ganacsi kala duwan ayaa jira, inta badan adeegyada iyo ganacsiga. Magaalooyinka iyo tuulooyinka yaryar, warshadaha ayaa badanaa jira — birta, warshadaha waraaqaha, warshadaha — kuwaas oo u dhow kheyraadka dabiiciga ah ee ay u baahan yihiin.

Labada dhinac ee suuqa shaqada

Suuqa shaqada waxaa jira shaqo-bixiyeyaal iyo shaqaale. Shaqo-bixiyuhu wuxuu shaqaaleeyaa shaqaalaha wuxuuna bixiyaa mushaharkooda. Labada dhinac waxay isu abaabuleen si ay ugu adkeeyaan danahooda.

Ururrada shaqo-bixiyeyaasha waxay matalaan shaqo-bixiyeyaasha. Kuwa ugu waaweyn waa Svenskt Näringsliv ee shirkadaha gaarka ah, iyo Arbetsgivarverket iyo SKR (Sveriges Kommuner och Regioner) ee goobaha shaqada dawliga ah.

Ururrada shaqaalaha waxay matalaan shaqaalaha. Xarumaha guud ee ugu waaweyn waa:

• LO — Landsorganisationen i Sverige
• TCO — Tjänstemännens centralorganisation
• SACO — Sveriges akademikers centralorganisation

Xarun guud kastaa waxaa gudaheeda ku jira ururro badan oo shaqaale, waana shaqaalaha goobta shaqada kuwa xubin ka noqon kara. Ururrada shaqaaluhu waxay u shaqeeyaan si shaqaaluhu wax uga sii wanaajiyaan: waxay kula xaajoodaan shaqo-bixiyaha mushaharka waxayna caawin karaan xubin haddii ay dhibaato ka soo wajahdo shaqada.

Heshiisyada shaqaalaha — iyo in dawladdu aysan go’aamin mushaharka

Ururrada shaqaalaha iyo ururrada shaqo-bixiyeyaashu waxay kula xaajoodaan oo saxeexaan heshiisyo shaqaale (kollektivavtal) oo ku saabsan mushaharka iyo shuruudaha shaqada. Heshiiskan shaqaaluhu wuxuu khuseeyaa dhammaan shaqaalaha goobaha shaqada ee heshiiska ku jira.

Qodobka udub dhexaadka ah: Iswiidhan mushaharku waxaa lagu go’aamiyaa xaajo u dhaxaysa labada dhinac ee suuqa shaqada, ma aha dawladda. Sidaas darteed sharci kuma jiro mushahar ugu yaraan — heerarka waxaa lagu go’aamiyaa heshiisyada.

Sharciyada iyo canshuurta shaqada

Sharciyada suuqa shaqadu waxay jiraan si loo ilaaliyo xuquuqda shaqaalaha oo loo abuuro deegaan shaqo oo ammaan ah. Tusaale waa sharciyada ku saabsan saacadaha shaqada, deegaanka shaqada iyo fasaxa. Shaqo-bixiyuhu waa inuu sidoo kale u bixiyo dawladda kharashyo la xiriira howlaha shaqaalaha iyo caymiska jirran.

Dhammaan qof kastoo shaqeeya wuxuu bixiyaa canshuur ku salaysan mushahar, oo intuu leeyahayna ku xiran tahay dakhliga. Waa sharci darro in la shaqeeyo iyada oo aan la bixin canshuur.

A-kassan

Caymiska shaqo la’aanta wuxuu u oggolaadaa qof shaqo la’aan ah inuu haysto dakhli. Arbetslöshetskassan (a-kassan) waa urur dhaqaale ah oo lacag siiya xubnaha shaqo la’aanta ah.

Si la helo mag-dhow, laba wax ayaa loo baahan yahay: in qofku shaqeeyay saacado ku filan muddo la go’aamiyay, iyo in uu yahay mid si firfircoon shaqo u raadinaya. Mag-dhowga waxaa maalgeliya dawladda iyo qeybta xubnaha bixiyaan.

Dhaqaalaha shakhsiga

Dhaqaalaha shakhsigu wuxuu ka hadlayaa dakhliga iyo kharashka dadka. Dakhligu wuxuu noqon karaa mushahar ama gargaar; kharashku waa qiimaha guriga, cuntada, dharka iyo waxyaabaha kale.

Mushaharka Iswiidhan waa mid sarreeya marka la barbardhigo waddamo badan oo kale. Intuu mushaharka lahaa waxay ku xiran tahay xirfadda, waxbarashada, khibradda iyo ganacsiga. Dawladdu waxay sidoo kale lacag siisaa iyada oo la kaashanayo caymiska bulshada — hawlgab, mushahar bukaan iyo lacagta caruurta.

Kaydinta iyo deynta. Waxaa lagu kaydin karaa xisaabaha bangiyada, sanduuqyada maalgashiga ama saamiyada. Dad badan waxay bangiyada ka amaahdaan lacag si ay u iibsadaan guri ama gaari. Sababtoo ah qiimaha guryahu meelo badan oo Iswiidhan ah ayuu kordhay tobannaan sanadood, deynta gurigu waxay inta badan qayb weyn ka tahay dhaqaalaha shakhsiga.

Waxaa sidoo kale caadi ah in waxyaabo la iibsado deyn (kredit), tusaale kaadhka deynta. Qoraalku wuxuu si cad u digayaa: dulsaarku wuxuu badanaa sarreeyaa waxyaabaha deynta lagu iibsado iyo amaahyada la mid ah.

Kronofogdemyndigheten waa hay’ad dawladeed hubisa in daymaha la bixiyo. Waxay sidoo kale caawisaa dadka leh daymo waaweyn si ay dhaqaalahooda u habeeyaan, taas oo loo yaqaan hagaajinta daynta (skuldsanering).

Ugu dambeyn: dhammaan qof leh dakhli sanadka ku jiray waa inuu soo sheego dakhligiisa Skatteverket.

Waxa fudud in la iskuqasbo

• 30 boqolkiiba dawli, 70 boqolkiiba gaar — ma aha lidkeeda.
• LO, TCO, SACO waa xarumo guud oo shaqaale; Svenskt Näringsliv, Arbetsgivarverket, SKR waa ururro shaqo-bixiyeyaal.
• Heshiiska shaqaalaha (kollektivavtalet) ayaa go’aamiya mushaharka, ma aha dawladda.
• A-kassan waxay u baahan tahay labadaba waqti shaqo lagu qaatay iyo shaqo firfircoon la raadinayo.