ዘመናዊ ታሪኽ ሽወደን

ምዕራፍ 10 እቲ ዝዓበየ ክፋል ናይቲ ንዋት እዩ — ገጻት 32–38 — ብዙሕ ካብ ኩሉ ምዕራፋት ናይ መለማመዲ ሕቶታት ድማ ይህብ። ብዝያዳ ብዓመታት ዝተመልአ ውን እዩ። ነታ ተኸታታሊት ናይ ዓመታት ታሪኽ ሓንሳብ ብጽቡቕ እንተገይርካያ፡ እቲ ዝተረፈ ናይቲ ምዕራፍ ብጣዕሚ ቀሊል ይኸውን።

ካብ ሕርሻዊ ሕብረተሰብ ናብ ኢንዱስትሪያዊ ሕብረተሰብ

ካብ ክልተ ሚእቲ ዓመታት ንድሕሪት፡ ስዊድን ልሙድ ሃገር ሕርሻ ነበረት። ኣስታት ኩሉ እቲ ህዝቢ ኣብ ገጠር ይነብር ነበረ፡ ንመሬት ብምሕራስን ንእንስሳ ብምሕላውን ይሰርሕ ነበረ፡ ከተማታት ንኣሽቱ ነይረን፡ ምስ ካልኦት ኤውሮጳውያን ሃገራት ክነጻጸር ከሎ ድማ ስዊድን ድኻ ነበረት።

ኣብ ግዜ 19 ክፍለ ዘመን ቀጻልቲ መካይን ተማህዙ፡ ኢንዱስትሪታት ድማ ኣብ መላእ ኤውሮጳ ተላዕሉ። እተን ቀዳሞት ዓበይቲ ናይ ስዊድን ኢንዱስትሪታት ኣብ ማእከል 19 ክፍለ ዘመን ጀመራ፦ ናይ ዕንጨይቲ ፍርያት ዘፍርዩ ናይ ዕንጨይቲ መጭረሚ ቦታታትን ንሓጺን ዘፍርዩ ኢንዱስትሪታትን። ጸኒሖም ናይ ጫማን ክዳውንቲን ፋብሪካታትን ናይ መስርሒ ኢንዱስትሪታትን መጹ።

ብዙሓት ናብ ከተማታት ተሰዱ ኣብ ፋብሪካታት ንኽሰርሑ፡ እዚ ድማ ብተራኡ ኣብ ኩነታት መንበሪ፡ ዕዳጋ ስራሕን ትሕተ-ቅርጺን ጽልዋ ገበረ።

ናይ ህዝቢ ዕብየትን ስደትን

ኣብ መጀመርታ 19 ክፍለ ዘመን ኣስታት 2.5 ሚልዮን ነበርቲ ነበሩ። ድሕሪ ሚእቲ ዓመት እቲ ህዝቢ ድርብ ኮነ። ምኽንያታት ብዝሓሸ ኣገባብ ሕርሻ ብዝያዳ መግቢ ምርካብ፡ ከምኡውን ብናይ ሕክምና ምዕባለታት ናይ ሞት ቆልዑ ብሰንኪ ሕማም ምንካይ እዮም።

ግን እታ ሃገር ገና ድኻ ነበረት፡ ብዙሓት ድማ ስራሕ ንምርካብ ጸገም ነበሮም። ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ስዊድናውያን ኣብ መንጎ 1850ን 1920ን ናብ ኣመሪካ ተሰዱ።

መንገዲ ናብ ዲሞክራሲ

ንጉስ፡ ኣውራጃ ወይ ቆራሶ (adel)፡ ቤተ-ክርስትያን፡ ነጋዶን ገባራትን ንነዊሕ ግዜ ፖለቲካዊ ስልጣን ሒዞም ነበሩ። ሕብረተሰብ ኢንዱስትሪያዊ ኣብ ዝኾነሉ ግዜ፡ ብዝያዳ ሰባት እቲ ፖለቲካዊ ስርዓት ውን ክልወጥ ይሓቱ ነበሩ።

• 1809 — ፓርላማ (riksdagen) ሓድሽ ቅዋም ኣጽደቐ፡ እዚ ድማ ስልጣን ንጉስ ደረት ገበረሉ።
• 1865 — ናይ ቅዋም ለውጢ ንብዙሓት ሰባት ድምጺ ናይ ምሃብ መሰል ሃበ፡ ናይ ኣውራጃታትን ናይ ካህናትን ናይ ቀደም ፖለቲካዊ ጽልዋ ውን ኣጥፍአ።

ግን ዲሞክራሲ ኣይነበረን። ደቀንስትዮ ጌና ናይ ድምጺ ምርካብ መሰል ኣይነበረንን፡ ናብ ፖለቲካዊ ስልጣናት ክምረጻ ውን ኣይክእላን ነበራ። ካብቶም ደቂ ተባዕትዮ እቶም ውሱን ኣታዊ ወይ ሃብቲ ዝነበሮም ጥራይ ክመርጹ ይኽእሉ ነበሩ — እቶም ዝሃብተሙ ድማ ብዙሕ ድምጺ ነበሮም።

ናይ ህዝቢ ምንቅስቓሳት

ናይ ህዝቢ ምንቅስቓሳት ንጭቡጥ ዲሞክራሲ ኣብ ዝኸደሉ መስርሕ ወሳኒ ረቛሒ ነበሩ። ሰባት ነጻ ማሕበራት ብምምስራት ንመሰላቶም ይሓቱ ነበሩ፦ ሸሞንተ ሰዓት ናይ ስራሕ መዓልቲ፡ ናይ ድምጺ ምርካብ መሰልን ናይ ሃይማኖት ናጽነትን።

እቶም ኣርባዕተ ዝዓበዩ ናይ ሰራሕተኛታት ምንቅስቓስ፡ ናይ ናጻ ቤተ-ክርስትያን ምንቅስቓስ፡ ናይ ደቀንስትዮ ምንቅስቓስን ናይ ጽምዋ (ካብ ኣልኮል ምርሓቕ) ምንቅስቓስን ነበሩ። ገና ኣብ 19 ክፍለ ዘመን ሚእቲ ሽሕ ዝኾኑ ሰባት ተሳተፉ። ናይ ገዛእ ርእሶም ቤተ-መጻሕፍትን ናይ መጽናዕቲ ጉጅለታትን ኣቆሙ፡ ኣኼባታት ውን ኣካየዱ።

እቲ ኣገባባት ሕጋዊ ነበረ፦ ሰላማዊ ሰልፍታት ኣብ ጎደናታትን ኣደባባያትን፡ ናይ ተቓውሞ ኣኼባታት፡ መጻሕፍትን ጽሑፋትን ኣብ ጋዜጣታት። ብዙሓት ካብቶም ናይ ህዝቢ ምንቅስቓሳት ክሳብ ሕጂ ኣለዉ።

ናይ ዲሞክራሲ ብርሰት (ዓወት)

• 1909 — ኣስታት ኩሎም ደቂ ተባዕትዮ ናይ ድምጺ ምርካብ መሰል ረኸቡ።
• 1918 — ውሳነ ብዛዕባ ሓፈሻዊ ናይ ድምጺ ምርካብ መሰል፡ ድሕሪ ብዙሕ ዓመታት ናይ ተቓውሞን ፖለቲካዊ ህውከትን። ብፍላይ እቲ ናይ ደቀንስትዮ ምንቅስቓስ እቲ ናይ ድምጺ ምርካብ መሰል ንደቀንስትዮ ውን ክምልከት ደፍአ።
• 1921 — እቲ ቀዳማይ ናይ ፓርላማ ምርጫ ክልቲኦም ደቂ ተባዕትዮን ደቀንስትዮን ክድምጹ ዝኸኣሉሉ፡ ደቀንስትዮ ናብ ኣባል ፓርላማ ክምረጻ ዝኸኣላሉ።

ብምርጫ 1921 ስዊድን ዲሞክራሲ ኮነት። እዚ እቲ ኣብ ኩሉ እቲ ምዕራፍ ዝኸበደ ዓመት እዩ።

ኩናት ዓለም

ኣብ ግዜ ቀዳማይ ኩናት ዓለም 1914–1918 ስዊድን ገለልቲ (neutral) ምዃና ኣወጀት። ግናኸ እታ ሃገር ብሕጽረት መግብን ካልኦት ኣገደስቲ ኣቕሑትን ተጠቕዐት፡ እዚ ድማ ናብ ሰላማዊ ሰልፍታትን ተቓውሞን መርሐ።

ኣብ ግዜ ካልኣይ ኩናት ዓለም 1939–1945 ስዊድን ውን ገለልቲ ኮይና ጸንሔት። እታ ሃገር ብተደጋጋሚ ኣብ ከቢድ ኩነታት ወደቐት — ፊንላንድ ብሶቭየት ሕብረት ኣብ ዝጥቅዓሉ ግዜን፡ ናዚ ጀርመን ንዴንማርክን ኖርወይን ኣብ ዝወረሮሉ ግዜን። ናብ ኩናት ንኸይትወስድ ተኽእሎ ንምንካይ፡ መንግስቲ ስዊድን ንጀርመናውያን ወተሃደራት ብስዊድን ናብቲ ብተመላካቢ ዝተታሕዘ ኖርወይን ናብ ፊንላንድን ክጎዓዙ ፈቐደ።

ኣብ ግዜ ብርሰት (Förintelsen) ናዚታት ኣስታት 6 ሚልዮን ኣይሁድ ኣብ ኤውሮጳ ቀተሉ። ኣብ ግዜ 1930ታት ስዊድን ንኣይሁድ ናብዚ ንኽግዕዙ ዘጸግም ጽኑዕ ፖሊሲ ነበራ፡ ንቐዳሞት ዓመታት ናይቲ ኩናት ውን ቀጸለት። ኣብ መወዳእታ ናይቲ ኩናት እቲ ፖሊሲ ተለወጠ፦

• ኣስታት 7,000 ዴንማርካውያን ኣይሁድ ብሓገዝ ናይ ዴንማርክ-ስዊድን ናይ ምድሓን ንጥፈት ናብ ስዊድን ሃደሙ።
• እቲ ዲፕሎማት Raoul Wallenberg ንኣይሁድ ናይ ውሕስነት ፓስፖርት ሃበ፡ እዚ ወረቐት ትሕቲ ናይ ስዊድን ውሕስነት ከምዘለዉ ዝሕብር ኮይኑ ናብ ናይ ማእሰርቲ ካምፕ ክልኣኹ ከምዘይክእሉ ዘርኢ ነበረ።
• ኣብ መወዳእታ ናይቲ ኩናት Röda Korset (ቀይሕ መስቀል) ኣሽሓት ኣይሁድ ካብቶም ጀርመናውያን ናይ ማእሰርቲ ካምፓት ኣድሓነ፡ ብጻዕዳ ኣውቶቡሳት ድማ ናብ ስዊድን ኣሳገሮም።

ኣብ መንጎ ክልቲኡ ኩናት፦ ግርጭትን folkhemmet ን

እቲ ግዜ ድሕሪ ናይ ዲሞክራሲ ዓወት ህውኽ ነበረ። ብዙሓት ስራሕ-ኣልቦ ነበሩ፡ ናይ ደረጃ ማሕበረሰብ ፍልልያት ዓበይቲ ነበሩ፡ ናይ ደሞዝን ኩነታት ስራሕን ምምሕያሽ ንምድላይ ናይ ስራሕ ምቁራጽ ልሙድ ነበረ። ብ1931 ወተሃደራት ኣብ Ådalen ኣንጻር ሰላማዊ ሰልፍ ዝገበሩ ሰራሕተኛታት ተኹሱ ብዙሓት ድማ ሞቱ — ንስዊድን ዘንቀጥቀጠ ፍጻመ፡ ክሳብ ክንደይ ጽኑዕ ግርጭት ከምዝነበረ ዘርኣየ።

ብ1928 እቲ ናይ ሶሻል ደሞክራት ፓርቲ መራሒ Per Albin Hansson ናይ folkhemmet ሓሳብ ኣቐረበ፦ ኩሉ ሰብ ብዘየገድስ መበቆሉ ውሕስነትን ሓድነትን ክስምዖ ዝኽእል ሕብረተሰብ፡ ናይ ደረጃ ማሕበረሰብ ፍልልያትን ፖለቲካዊ ግርጭትን ድማ ክንኪ ዝኽእል።

ብ1938 Saltsjöbadsavtalet ኣብ መንጎ ኣስራሕትን ማሕበራት ሰራሕተኛታትን ተፈረመ። መሰረት ናይ ስዊድን ኣገባብ ኣቐመጠ — ኣስራሕትን ማሕበራት ሰራሕተኛታትን፡ ፖለቲከኛታት ዘይኮኑ፡ ኣብ ኩነታት ዕዳጋ ስራሕ ብሓባራዊ ውዕል ይሰማምዑ ማለት እዩ። እዚ ኣገባብ ክሳብ ሎሚ ደሞዝን ኩነታት ስራሕን ብኸመይ ከምዝውሰኑ ይጸልው።

ብተመሳሳሊ ግዜ ዕለታዊ ህይወት ተመሓየሸ፦ ብዙሓት ኤለክትሪክ ረኸቡ፡ ኣብ 1930ታት ድማ ብዙሓት ኣፓርታማት ዘመናዊ ክሽነን ባኞን ረኸቡ — ኣብ ገለ ግን ገና ብጭንቀት ይነብሩ ነበሩ፡ ናይ ማይ ሽንቲ ቤት ውን ኣይነበሮምን።

እቲ ጸልማት ገጽ

እቲ ንዋት ብንጹር ይሕብር፡ እቲ ዘመናዊ ሕብረተሰብ ንኹሉ ሰብ ህይወት ኣየመሓየሾን። ኣብዚ ግዜ እዚ ናይ ዘርኢ ስነ-ህይወት ምርምር ኣንጻር ውሱናት ጉጅለታት ከም ሳሚ (samer)፡ ቶርነዳሊንጋር (tornedalingar)፡ ኣይሁድን ሮማን (romer)ን ይካየድ ነበረ። ፓርላማ ንገለ ጉጅለታት፡ ከም ሮማን ኣይሁድን፡ ናብ ስዊድን ንኽስደዱ ዘጸግም ሕግታት ኣውጽአ። እቶም ከምዘይሰማምዑ ዝተራእዩ ሰባት ኣብ ሆስፒታላት ወይ ካልኦት ናይ ክንክን ትካላት ተቐመጡ፡ ገለ ግዜ ንዕዳጋ ናይ ህይወቶም ኩሉ — ብፍላይ ሰባት ናይ ኣእምሮ ሕማም ወይ ናይ ኣካል ጉድለት ዝነበሮም።

ኣብ ናይ ቀረባ ግዜ ጥራይ እያ ስዊድን ምስዚ ታሪኽ ተቓሊሳ፡ ንገሊኦም እቶም ዝተጎድኡ ገለ ካሕሳ ሂባ።

ዘመን ውጽኢት (Rekordåren)

ድሕሪ ካልኣይ ኩናት ዓለም ስዊድን ንነዊሕ ግዜ ጽኑዕ ቁጠባዊ ዕብየት ነበራ። ስራሕ-ኣልቦነት ኣዝዩ ትሑት ነበረ፡ ኢንዱስትሪታት ብጽቡቕ ይኸዱ ነበሩ፡ ደረጃ መነባብሮ ድማ ብቕልጡፍ ወሰኸ። ሶሻል ደሞክራት ካብ 1945 ክሳብ 1976 መብዛሕትኡ ግዜ በይኖም ስልጣን መንግስቲ ሒዞም ነበሩ።

እቲ ጽቡቕ ቁጠባ ዓበይቲ ለውጥታት ኣኽኣለ — ካብዚ ድማ ስም ዘመን ውጽኢት ተረኺቡ፦

• 40 ሰዓታት ናይ ሰሙን ስራሕ ምስ ናጻ ቀዳመ-ሰንበታት
• ሓሙሽተ ሰሙን ዝኽፈል ዕረፍቲ
• ዝሰፍሐ ሕክምናን ክንክን ኣረጋውያንን
• ዝሓሸ ማሕበራዊ ውሕስነት ስርዓት፦ ናይ ቆልዑ ደገፍ፡ ናይ ሕማም መድሕንን ጥሮታን

ዝሓሸ ደሞዝ ንብዙሓት መኪና፡ ናይ ሓጋይ ገዛን ናይ ወጻኢ ዕረፍትን ክኸፍሉ ኣኽኣሎም። ብዙሓት ካብቶም ሎሚ ኣብ ስዊድን ዘለዉ ናይ ውሕስነት ስርዓታት ኣብዚ እዮም መሰረቶም።

ስዊድን ናብ ናይ ስደተኛታት ሃገር ትልወጥ

እቲ ጽኑዕ ቁጠባ ንሰባት ካብ ገጠር ናብ ከተማታት ስሓቦም። ብተመሳሳሊ ግዜ ብዙሓት ንስራሕ ተሰዱ — ካብ ፊንላንድ፡ ግሪኽ፡ ዩጎዝላቭያን ቱርክን ካልኦትን። ስዊድን፡ ኣብ 19 ክፍለ ዘመን ናይ ስደት ሃገር ዝነበረት፡ ሕጂ ናይ ተቐባልነት ስደተኛታት ሃገር ኮነት።

እቲ ቅልጡፍ ምፍልላስ ናይ መንበሪ ሕጽረት ፈጠረ። ንምፍታሕ መንግስቲ ኣብ 1960ታት miljonprogrammet ጀመረ፡ ዕላማኡ ድማ ሓደ ሚልዮን መንበሪ ኣብ ዓሰርተ ዓመታት ምህናጽ ነበረ። ሓደስቲ ደጋፍ ከባቢታት ኣብ ከባቢ ከተማታት ተላዕሉ፡ ካብቶም ኣብ ማእከል ከተማ ዝነበሩ ዝዓበዩን ዝቐደሙን ኣፓርታማት ምስ ተበጻሕነት ናብ ድኳናት፡ ሕክምናን ኣብያተ-ትምህርትን።

ማዕርነትን ናይ ባህሊ ለውጥን

ኣብ ግዜ ዘመን ውጽኢት ክልቲኡ ማዕርነት ኣብ መንጎ ደረጃ ማሕበረሰብን ኣብ መንጎ ጾታን ወሰኸ። ናይ ደሞዝ ፍልልያት ኣብ መንጎ ደቂ ተባዕትዮን ደቀንስትዮን ነከየ፡ ብዙሓት ደቀንስትዮ ካብ ገዛ ወጻኢ ክሰርሓ ጀመራ፡ መውዓሊ ቆልዑ ውን ንኽካየድ ተስፋሕፍሔ።

1960ታት ናይ መንእሰያት ተቓውሞ ኣንጻር ዘይፍትሓውነት ዝነበሮ ዓሰርተ ዓመት ነበረ፡ ብጽኑዕ ተገዳስነት ናብ ሰላም፡ ኣከባቢን ዓለምለኻዊ ምትሕብባርን። Du-reformen ሰባት ኣብ ክንዲ ናይ ክብሪ ቃላት ወይ “ንስኹም” ምጥቃም “ንስኻ” (du) ንሓድሕዶም ክብሃሃሉ ጀመሩ — መግለጺ ናይ ዝያዳ ማዕረ ሕብረተሰብ። ኣብ መጀመርታ 1960ታት ውን ናይ ተለቪዥን መሳርሒ መጸ፡ እዚ ድማ ሰባት ብኸመይ ዜናን መዘናግዕን ከምዝረኽቡ ለወጠ።

ናይ ሓበሬታ ሕብረተሰብ

ካብ ማእከል 1970ታት ጀሚሩ እቲ ኢንዱስትሪያዊ ሕብረተሰብ ናብ ናይ ሓበሬታን ፍልጠትን ሕብረተሰብ ተለወጠ። ብቐዳምነት ከም ቁጠባዊ ቅልውላው ተራእየ፦ ካልኦት ሃገራት ብዝሓሰረ ዋጋ ኣቕሑት ብምፍራይ ውድድር ወሰኸ፡ ብዙሓት ዓበይቲ ናይ ስዊድን ኢንዱስትሪታት ተዓጽዉ፡ ስራሕ-ኣልቦነት ድማ ወሰኸ።

ብከፊል ከም ግብረ-መልሲ ናይቲ ቅልውላው፡ ስዊድን ብ1976 ናይ ሶሻል ደሞክራት ዘይኮነት መንግስቲ ረኸበት — መጀመርታ ናይ ግዜ ኣብ መንጎ ሶሻል ደሞክራትን ካልኦት ናይ የማን መንግስታትን ዝፈራረቐ።

ድሕሪ እቲ ቅልውላው ልዑል-ቴክኖሎጂ ዘለዎ ሕብረተሰብ ተላዕለ፡ ኣረኣእያ ብዛዕባ ትምህርቲ ውን ተለወጠ። ዩኒቨርስቲታትን ኮለጃትን ተስፋሕፍሑ፡ ብዙሓት ንነዊሕ ግዜ ተማህሩ፡ ናይ ዘየቋርጽ ትምህርቲ ድሌት ድማ ወሰኸ፡ ምኽንያቱ ፍልጠት ብቕልጡፍ ብተክኖሎጂያዊ ምዕባለ ዝገለጸ ብምዃኑ ብቕልጡፍ ይሓልፍ ነበረ።

እቲ ምዕራፍ ብዛዕባ ብዙሕ-ባህላዊ ሕብረተሰብ፡ መሰላት ውልቀ ሰብን ዲጂታላዊ ለውጥን ግሎባላይዜሽንን ይዛዘም።

ክትፈልጦም ዘለካ ዓመታት

ዓመት	ፍጻመ
1809	ሓድሽ ቅዋም ስልጣን ንጉስ ደረት ገበረ
1850–1920	ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ስዊድናውያን ናብ ኣመሪካ ተሰዱ
1865	ናይ ቅዋም ለውጢ፡ ኣውራጃታትን ካህናትን ጽልዋኦም ስኣኑ
1909	ኣስታት ኩሎም ደቂ ተባዕትዮ ናይ ድምጺ ምርካብ መሰል ረኸቡ
1914–1918	ቀዳማይ ኩናት ዓለም፡ ስዊድን ገለልቲ
1918	ውሳነ ብዛዕባ ሓፈሻዊ ናይ ድምጺ ምርካብ መሰል
1921	ቀዳማይ ምርጫ ብክልቲኦም ደቂ ተባዕትዮን ደቀንስትዮን — ስዊድን ዲሞክራሲ ኮነት
1928	Per Albin Hansson ንfolkhemmet ኣቕረበ
1931	ተኹሲ ኣብ Ådalen
1938	Saltsjöbadsavtalet
1939–1945	ካልኣይ ኩናት ዓለም፡ ስዊድን ገለልቲ
1945–1976	ዘመን ውጽኢት
1960ታት	miljonprogrammet፡ du-reformen፡ ተለቪዥን
1976	ቀዳማይ ናይ ሶሻል ደሞክራት ዘይኮነት መንግስቲ ድሕሪ ነዊሕ ግዜ