ሰብኣዊ መሰላት

ምዕራፍ 7 ካልኣይ ዓቢ ምዕራፍ ናይቲ ንዋት እዩ፡ ገጻት 22–26፡ ብዙሓት መለማመዲ ሕቶታት እውን ይህብ። ካብ ደረጃ FN ክሳብ ስዊድናዊ ሕጊ ከምኡውን እቶም ፍሉይ ውሕስነት ዘለዎም ጉጅለታት ንሰብኣዊ መሰላት ይሽፍን።

መበገሲ ኣብ ቅዋም

Regeringsformen ኩሉ ሰብ ተሳታፍነትን ማዕርነትን ኣብ ሕብረተሰብ ክረክብ ከምዘለዎ፡ ከምኡውን መሰል ቆልዑ ክሕሎ ከምዘለዎ ንመንግስቲ የዘውትር። ብተወሳኺ መንግስቲ ብምኽንያት ጾታ፡ ሕብሪ ቆርበት፡ ሃገራዊ ወይ ኢትኒካዊ መበቆል፡ ቋንቋዊ ወይ ሃይማኖታዊ ኣተሓሕዛ፡ ስንክልና፡ ጾታዊ ዝንባለ፡ ዕድመ ወይ ካልእ ውልቃዊ ኩነታት ዝፍጠር ኣድልዎ ክቃለስ ከምዘለዎ ይገልጽ።

FN ከምኡውን ካብ 1948 ዝመጸ ትእዛዝ

ድሕሪ ካልኣይ ኵናት ዓለም ኣብ 1945፡ 51 ሃገራት ንኽምስርታ ወሰና Förenta nationerna (FN) — ንመጻኢ ኵናት ንምክልኻልን ናይ ነፍሲ ወከፍ ሰብ መሰላት ንምሕላውን።

ካብቶም ናይ መጀመርታ ዕማማት ናይ FN ሓደ፡ ኩሎም ሰባት እንታይ መሰላት ከምዘለዎም ምስምማዕ ነበረ። ውጽኢቱ ድማ FN:s förklaring om de mänskliga rättigheterna፡ ኣብ 1948 ዝቐረበ፡ ምስ 30 ዓንቀጻት ኮነ።

እቲ ኣዋጅ ኩሎም ሰባት ብናጻን ማዕረ ክብርን መሰላትን ከምዝተወልዱን ካብ ዓመጽ ናጻ ናብራ ናይ ምንባር መሰል ከምዘለዎምን ይእውጅ። ካብቶም መሰላት፦ ርእይቶኻ ናይ ምዝራብን ምስ ካልኦት ናይ ምክፋልን፡ ናይ ምስራሕ፡ ናይ ምዕራፍን ዕረፍትን፡ ናብ ቤት ትምህርቲ ናይ ምኻድ፡ ናብራ ኣብ ሓደጋ እንተሎ ናብ ካልእ ሃገር ናይ ምህዳምን ዑቕባ ናይ ምሕታትን፡ ዝደለኻዮ ሃይማኖት ናይ ምእማን ወይ ዘይምእማን፡ ኣድልዎ ናይ ዘይምርካብ፡ ከምኡውን ናብ ዜግነት ናይ ምርካብ መሰል ይርከቦም።

ኣብዚ ዛዕባ እዚ ፍሉይ ኣገዳስነት ዘለዎ ድንጋገ፦ ብዘይ ሕጋዊን ግቡእን ምኽንያት ካብ ዜግነቱ ክግፈፍ ዝኽእል ሰብ የልቦን።

Diskrimineringslagen

ኣድልዎ ማለት ገሊኦም ሰባት ካብ ካልኦት ብዝገደደ ኣተሓሕዛ ክርእዩ ማለት እዩ፡ ንሰብኣዊ መሰላት ድማ ገበን እዩ።

ናይ ስዊድን diskrimineringslag ብምኽንያት ጾታ፡ ዕድመ፡ ኢትኒካዊ መበቆል፡ ሃይማኖት፡ ጾታዊ ዝንባለ ወይ ስንክልና ዝፍጠር ኣድልዎ ይኽልክል።

ማዕርነት ኣብ መንጎ ጾታታት

ናይ ስዊድን ፖሊሲ ማዕርነት ማለት ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባዕትዮን ማዕረ መሰላትን ግቡኣትን ከምኡውን ማዕረ ስልጣን ኣብ ሕብረተሰብን ኣብ ናብራኦምን ክህልዎም ማለት እዩ።

ተግባራዊ ኣብ ምዃኑ፡ ኣድላዪ ደንቢታት ምቕያር፡ ጾታዊ ዓመጽ ምክልኻልን ብዝሒ ኣንስተይቲ ሓለፍቲ ምዕባይን ክሓቁፍ ይኽእል። እታ ፖሊሲ ኣብ ብዙሓት ዓውድታት ትግለጽ፦

• ፖለቲካ፦ ስዊድን ማዕረ ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባዕትዮን ትደሊ፡ ሰልፍታት ድማ ንክልቲኡ ጾታ ንምርጫ ንኽሸይሙ ይተባብዑ።
• ደሞዝ፦ ማዕረ ስራሕ ማዕረ ደሞዝ ዝብል ሕግታት ኣለው። ናይ ስራሕ ቦታታት ይቁጻጸራ፡ ማሕበራት ሰራሕተኛታትን ትካላትን ድማ ንፍትሓዊ ደሞዝ ይሰርሑ።
• ትምህርቲ፦ ቤት ትምህርትታትን ትካላትን ማዕረ ዕድል ትምህርትን ውልቃዊ ምዕባለን ንምርካብ ይሰርሑ።
• ወላድነት፦ föräldrapenning ን ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባዕትዮን ምስ ንኣሽቱ ቆልዑ ኣብ ገዛ ክዀኑ የኽእል፡ መንግስቲ ድማ ወለዲ ናይ ዕረፍቲ ጊዜ ንኽማቐሉ ይተባብዕ።

ዓመጽ ኣብ ቀረባ ርክባትን ናይ ክብረት ዓመጽን

ክልቲኡ ዓመጽ ኣብ ቀረባ ርክባትን ናይ ክብረት ዓመጽን ጭቆናን ብመሰረት ናይ ስዊድን ሕጊ ገበናዊ እዩ።

ስዊድን samtyckeslag ኣለዋ፦ ምስ ሓደ ሰብ ጾታዊ ርክብ ክገብር ዝደሊ ሰብ፡ እቲ ካልእ ወገን ብፍቓዱ ተሳታፊ ምዃኑ ከረጋግጽ ኣለዎ። እዚ ጠለብ እዚ ኣብ መንጎ ሓዳር ዘለዎም ሰባት እውን ይምልከት።

ናይ ክብረት ዓመጽ ማለት ሓደ ስድራ ወይ ጉጅለ ኣባላቶም ብኸመይ ክንቀሳቐሱ ከምዘለዎም ንምቁጽጻር ዝፍትኑ ማለት እዩ። ኣካላዊ ዓመጽ፡ ስነ-ኣእምሮኣዊ ጸቕጢ ወይ ማሕበራዊ ስግኣት ክኸውን ይኽእል — ከምኡውን ትርር ዝበለ ቁጽጽር፡ ንኣብነት ብዘይ ድሌት ንኽምርዖ ምግዳድ። ሓደ ሰብ ኣንጻር ሕግታት ስድራኡ ወይ ዓሌቱ ብምጥሓሱ ዓመጽ ክወርዶ ከሎ ናይ ክብረት ዓመጽ ወይ ጭቆና ተባሂሉ ይጽዋዕ።

ክልተ ነገራት ክፍለጡ ኣለዎም፦ ኣንጻር ደቂ ኣንስትዮን ኣዋልድን ጥራይ ኣይኮነን ዝቐንዕ — ኣወዳት፡ ደቂ ተባዕትዮን hbtqi-ሰባትን እውን ክግፍዑ ይኽእሉ — ከምኡውን ቆልዓዊ ሓዳር፡ ማለት ትሕቲ 18 ዓመት ዝዕድሚኡ ሰብ ምምርዓው፡ ብመሰረት ናይ ስዊድን ሕጊ ክልኩል እዩ።

Jämställdhetsmyndigheten ንሃገራዊ ስራሕ ኣንጻር ናይ ክብረት ዓመጽን ጭቆናን ሓላፍነት ወሲዳ ትርከብ። መንግስቲ ደገፍ ኣገልግሎት፡ ውሑስ ማሕደራትን ምስ ግዱሳት ሰባት ዝሰርሑ ትካላትን ይምውል።

Sexköpslagen

ኣብ ስዊድን ጾታዊ ርክብ ብገንዘብ ምግዛእ ሕጋዊ ኣይኮነን። እቲ ዝገዝእ ክቕጻዕ ይኽእል፡ እቲ ዝሸይጥ ግና ኣይቕጻዕን። እቲ ቅጽዓት ናብ ገዛኢ ብምቕናዕ፡ እቲ ሕጊ ሓደ ሰብ ብገንዘብ ጾታዊ ምዝመዛ ተቐባልነት ከምዘይብሉ የግህድ።

መሰላት ቆልዑ

ናይ FN barnkonvention ናይ ኩሎም ቆልዑ ሰብኣዊ መሰላት ክሕሉ ዕላማኡ እዩ። ካብ 2020 ጀሚሩ barnkonventionen ኣብ ስዊድን ሕጊ እዩ።

እዚ ማለት ትካላት፡ ቤት ፍርዲ፡ ኮሙናትን ክልላትን ክትግብርዎ ኣለዎም፡ መንግስቲ ድማ ኩሎም ናይ ስዊድን ሕግታት ንኡኡ ይድግፉ ምዃኖም ናይ መወዳእታ ሓላፍነት ኣለዎ። ተግባራዊ ኣብ ምዃኑ፡ ፖለቲከኛታትን ትካላትን ንቆልዑ ዝጸልዉ ውሳነታት ቅድሚ ምውሳዶም ንቆልዑ ርእይቶኦም ክሓቱ፡ ቤት ፍርዲ ኣብ ናይ ሓልዮት ክርክር ንቆልዓ ክሓትት፡ ኮሙናት ድማ ቤት ማሕደር፡ መጻወቲ ቦታታት ወይ ቤት ትምህርቲ ክሃንጹ ከለው ጥቕሚ ቆልዑ ኣብ ግምት ከእትዉ ኣለዎም ማለት እዩ።

ብመሰረት barnkonventionen፡ ወለዲ ወይ ካልእ ሓላዪ ናይ ቆልዓ ኣተዓባብያን ምዕባለን ሓላፍነት ኣለዎም — ሓለይቲ ድማ ካብ ሕብረተሰብ ደገፍ ናይ ምርካብ መሰል ኣለዎም።

ኣንጻር ቆልዑ ዝፍጸም ዓመጽ ኩሉ ክልኩል እዩ፡ ብ barnkonventionen ከምኡውን ብናይ ስዊድን ሕጊ፡ እቲ ገበን ድማ ማእሰርቲ ከምጽእ ይኽእል። እቲ ክልከላ ንኹሉን ኣብ ኩሉ ቦታን ይምልከት፡ ኣብ ገዛን ኣብ ሕብረተሰብን ብሓፈሻ። ኣንጻር ቆልዑ ዝፍጸም ዓመጽ ማህረምቲ፡ ስነ-ኣእምሮኣዊ ዓመጽ፡ ጾታዊ ዓመጽ ወይ ናይ ደቂ ኣንስትዮ ግዝረት ክኸውን ይኽእል።

ብተደጋጋሚ ዝጥቀስ ዓመት፦ ስዊድን ኣብ 1979 ቀዳመይቲ ሃገር ኣብ ዓለም ኮይና ቆልዑ ምህራም ዝኸልከለት። ሎሚ ኣስታት 70 ሃገራት ከምዚ ዓይነት ክልከላ ኣለወን።

ሃገራዊ ማይኖሪቲታትን ደቀባትን

ኣብ 2000፡ ስዊድን ሓሙሽተ ሃገራዊ ማይኖሪቲታት ፈሊጣ፦ ኣይሁድ፡ ሮማ፡ ሳሚ፡ sverigefinnar ከምኡውን tornedalingar። ኣብ ርክብ ምስ ትካላት፡ ኣብ ቅድመ-ትምህርትን ኣብ ናይ ዓበይቲ ክንክንን ናይ ማይኖሪቲ ቋንቋታት yiddish፡ romani chib፡ ሳሚ፡ ፊንላንድኛ ከምኡውን meänkieli ናይ ምጥቃም መሰል ኣለዎም።

ሳሚ ድማ ፍሉጥ ደቀባት እዮም። ኣብ ልዕሊ ግዝኣት ስዊድን፡ ኖርወይ፡ ፊንላንድን ራሻን ዝዝርጋሕ ከባቢ ንነዊሕ ግዜ ጽኑዕ ርክብ ኣለዎም፡ ንኡኡ ድማ Sápmi ይበሃል። ከም ደቀባት፡ ሳሚ ብዛዕባ መሬትን ተፈጥሮኣዊ ጸጋታትን ኣብ ስዊድናዊ Sápmi ፍሉይ መሰላት ኣለዎም፡ ኣባላት samebyar ድማ ኣብ ፍሉይ ንብረት-ግጦሽ ቦታታት ሪንደር ናይ ምርባሕ መሰል ኣለዎም።

ሳሚ ናይ ገዛእ ርእሶም ብህዝቢ ዝተመርጸ ባይቶ፡ Sametinget፡ ኣለዎም፡ ንህዝቢ ሳሚ ኣብ ጉዳያት ቋንቋ፡ ባህልን መንነትን ይውክል። ማዕዳ ዝህብ ኣካል እኳ እንተኾነ፡ ገሊኡ ናይ ትካላዊ ዕማም እውን ኣለዎ።

Hbtqi-ሰባት

Hbtqi ንግብረ-ሰዶማውያን፡ ክልቲኡ ጾታ ዝፈትዉ፡ ጾታ ዝቐየሩ፡ queer ከምኡውን intersex ሰባት ዝሓቁፍ ሓፈሻዊ ስም እዩ።

ብምኽንያት ጾታዊ ዝንባለ፡ ጾታዊ መንነት ወይ ጾታዊ መግለጺ ዝፍጠር ኣድልዎ ብ diskrimineringslagen ክልኩል እዩ። ምስ ዝደለኻዮ ሰብ ናይ ምንባር መሰል ብሕጊ ውሑስ እዩ፡ ምስ ሓደ ጾታ ምምርዓው እውን ተፈቒዱ ኣሎ።

ሰለስተ ዓመታት ካብቲ ንዋት፦

• 1944 ግብረ-ሰዶም ኣብ ስዊድን ሕጋዊ ኮነ
• 2003 ግብረ-ሰዶማውያን ደቂ ክውስዱ መሰል ረኸቡ
• 2009 Svenska kyrkan ግብረ-ሰዶማውያን ኣብ ቤተ ክርስትያን ክምርዓዉ ፈቐደት

Pridetåget ንመሰላትን ኣንጻር ኣድልዎ hbtqi-ሰባትን ዝካየድ ሰልፊ እዩ።

ስንክልና ዘለዎም ሰባት

ስንክልና ዘለዎም ሰባት ኣብ ሕብረተሰብ ዕንቅፋት ወይ ኣድልዎ ክገጥሞም ይኽእል። ስለዚ ካብ ኣድልዎ ንኽከላኸሎም ዝጸንሑ ሕግታት ኣለው — ልክዕ ከምቲ ንኻልኦት መሰረታት ዝሽፍን diskrimineringslag።